ทุกภาษาคือเรื่องเล่าของคน

วันนี้โลกมีภาษาที่ยังมีคนใช้ราว 7,164 ภาษา แต่ละภาษาเริ่มจากเสียง ท่าทาง และความต้องการจะบอกอะไรสักอย่างกับคนข้าง ๆ เรื่องนี้จะพาย้อนไปตั้งแต่ก่อนมีตัวอักษร จนถึงภาษาโซเชียลที่เราพิมพ์กันทุกวัน

มนุษย์เกิดก่อนภาษา

โฮโมเซเปียนส์ถือกำเนิดในแอฟริกาเมื่อราว 300,000 ปีก่อน แต่ไม่มีใครรู้แน่ว่าเราเริ่มพูดเมื่อไร เพราะเสียงพูดไม่ทิ้งฟอสซิลไว้ และยังไม่มีหลักฐานโดยตรงว่าภาษาเริ่มต้นเมื่อใด

ภาษายุคแรกอาจเป็น "ภาษาต้นแบบ" ที่มีคำแต่ยังไม่มีไวยากรณ์ซับซ้อน

ร่องรอยของคนที่เริ่มพูด

โฮโมเซเปียนส์สร้างศิลปะ ดนตรี เครื่องประดับ และพิธีกรรม คือมี "โลกของสัญลักษณ์" ที่ซับซ้อน ซึ่งเป็นพื้นฐานของภาษา ส่วนยีน FOXP2 สร้างโปรตีนที่เปิดปิดยีนอื่น และจำเป็นต่อพัฒนาการด้านการพูดและภาษาตามปกติ

FOXP2 ไม่ใช่ "ยีนภาษา" ตัวเดียว นักวิจัยคาดว่ามันอาจควบคุมยีนอื่นหลายร้อยตัว จึงเป็นแค่ชิ้นหนึ่งของปริศนา

ภาษาเกิดขึ้นได้อย่างไร

• ท่าทางมาก่อน มนุษย์อาจสื่อสารด้วยมือก่อน แล้วเสียงค่อยตามมา
• เลียนเสียง คำแรก ๆ อาจเลียนเสียงสัตว์และธรรมชาติ
• เพลงและจังหวะ การร้องเป็นทำนองอาจพัฒนาเป็นการพูด
• สังคม ภาษาอาจเกิดจากความจำเป็นในการอยู่ร่วมกันเป็นกลุ่ม

ทุกข้อยังเป็นสมมติฐาน ไม่มีข้อไหนพิสูจน์ได้ครบ

ภาษาแตกกิ่งเหมือนต้นไม้

เมื่อกลุ่มคนย้ายถิ่นและแยกจากกัน ภาษาก็ค่อย ๆ เปลี่ยนจนกลายเป็นคนละภาษา นักภาษาศาสตร์จึงจัดภาษาเป็น "ตระกูล" เช่น อินโด-ยูโรเปียน (อังกฤษ ฮินดี เปอร์เซีย) ไท-กะได (ไทย ลาว ไทใหญ่) ซีโน-ทิเบตัน ออสโตรนีเซียน และไนเจอร์-คองโก

ภาษาไทยอยู่ตระกูลไท-กะได แต่ยืมคำจากบาลี-สันสกฤตและเขมรจำนวนมาก

การเขียนเริ่มจากการทำบัญชี

ชาวสุเมเรียนในเมโสโปเตเมียกดก้านอ้อลงบนแผ่นดินเหนียว เป็นอักษรรูปลิ่ม (คูนิฟอร์ม) เพื่อทำบัญชี เช่น แผ่นดินเหนียวบันทึกการแจกข้าวบาร์เลย์ราว 3,100–2,900 ปีก่อนคริสตกาล ต่อมาอักษรนี้ถูกดัดแปลงไปเขียนอีกหลายภาษา

ฝั่งจีน อักษรที่เก่าที่สุดที่รู้จักอยู่บนกระดูกเสี่ยงทายสมัยราชวงศ์ซาง

ตัวอักษรตัวแรกของโลก

อักษรเซมิติกเหนือยุคแรก (โปรโต-ไซนายติก) ใช้ตัวอักษรแทนเสียง ชาวฟินิเชียนนำไปใช้ค้าขายทั่วทะเลเมดิเตอร์เรเนียน ชาวกรีกรับไปแล้วเพิ่มตัวสระในราวศตวรรษที่ 8 ก่อนคริสตกาล จากนั้นโรมันรับผ่านชาวอีทรัสคันจนกลายเป็นอักษรโรมันที่ใช้ทั่วโลก

อีกสายหนึ่งผ่านอักษรอราเมอิก แตกเป็นอักษรฮีบรู อาหรับ และพราหมีของอินเดีย

จากพราหมี สู่ลายสือไทย

อักษรพราหมีของอินเดียแตกเป็นอักษรปัลลวะ แล้วส่งต่อมาเป็นอักษรมอญและขอมโบราณในภูมิภาคนี้ จารึกพ่อขุนรามคำแหงระบุว่าพระองค์ทรงคิด "ลายสือไทย" ใน พ.ศ. 1826 อักษรไทยมีเครื่องหมายวรรณยุกต์ เพราะภาษาไทยเป็นภาษาที่มีเสียงวรรณยุกต์

นักวิชาการบางส่วนตั้งข้อสงสัยเรื่องอายุของจารึกหลักนี้ · 29 กรกฎาคมคือวันภาษาไทยแห่งชาติ

อักษรที่ถูกออกแบบให้ทุกคนอ่านได้

พระเจ้าเซจงแห่งเกาหลีทรงคิดอักษรฮันกึลใน ค.ศ. 1443 และประกาศใช้ใน ค.ศ. 1446 ผ่านหนังสือ "หุนมินจองอึม" เพราะอักษรจีนยากเกินไปสำหรับคนทั่วไป รูปพยัญชนะเลียนอวัยวะในการออกเสียง เช่น ㅁ คือริมฝีปาก

ก่อนหน้านั้นในราวศตวรรษที่ 9–10 อักษรซีริลลิกก็ถูกพัฒนาในจักรวรรดิบัลแกเรียที่หนึ่ง สำหรับภาษาสลาฟ

แท่นพิมพ์ทำให้ภาษามีมาตรฐาน

กูเทนเบิร์กพัฒนาแท่นพิมพ์ตัวเรียงโลหะในยุโรป (เกาหลีพิมพ์หนังสือจิกจีด้วยตัวพิมพ์โลหะไว้ตั้งแต่ ค.ศ. 1377) เมื่อหนังสือพิมพ์ได้ทีละมาก การสะกดก็เริ่มเป็นแบบเดียวกัน และเริ่มมีพจนานุกรม ในไทย หมอบรัดเลย์พิมพ์ประกาศห้ามสูบฝิ่นใน พ.ศ. 2382 เป็นเอกสารราชการไทยฉบับแรกที่พิมพ์ด้วยแท่นพิมพ์

ภาษาสำหรับมือ ตา และสายไฟ

• อักษรเบรลล์ หลุยส์ เบรลล์ ตีพิมพ์ระบบจุดนูนใน ค.ศ. 1829
• รหัสมอร์ส 24 พฤษภาคม ค.ศ. 1844 มอร์สส่งโทรเลข "What hath God wrought?" จากวอชิงตันถึงบัลติมอร์
• ภาษามือ เป็นภาษาธรรมชาติที่มีไวยากรณ์ของตัวเอง ไม่ใช่การแปลภาษาพูดเป็นท่า
• เอสเปรันโต ภาษาที่สร้างขึ้นใน ค.ศ. 1887 เพื่อให้คนต่างชาติคุยกันได้

ภาษาในยุคดิจิทัล

ยูนิโค้ดรุ่นแรกออกในเดือนตุลาคม ค.ศ. 1991 ทำให้อักษรเกือบทุกระบบของโลกอยู่ในคอมพิวเตอร์เครื่องเดียวกันได้ ตัว ก ของไทยมีรหัส U+0E01 จากนั้นอีโมจิ คำย่อ และภาษาโซเชียลก็เกิดขึ้นเร็วกว่ายุคไหน ๆ คำอย่าง "ตึงมาก" หรือ "ชีเสิร์ฟ" แพร่ไปทั้งประเทศได้ในไม่กี่สัปดาห์

7,164 ภาษา และอีกหลายภาษากำลังจะหายไป

ข้อมูลของ Ethnologue บอกว่าโลกมีภาษาที่ยังใช้อยู่ราว 7,164 ภาษา ประมาณ 40% กำลังใกล้สูญ ส่วนใหญ่มีผู้พูดไม่ถึง 1,000 คน ขณะที่แค่ 23 ภาษาก็ครอบคลุมประชากรเกินครึ่งโลกแล้ว ปาปัวนิวกินีเป็นประเทศที่มีภาษามากที่สุดในโลก ราว 840 ภาษา

ไปสำรวจภาษาบนลูกโลก →